قالب وبلاگ

آمارگیر وبلاگ

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

آموزش بهداشت و ارتقای سلامت
حسن شهبازی: دانشجوی دکتری آموزش بهداشت و ارتقای سلامت 

برای راهنمایی در زمینه پایان نامه، آنالیز داده ها، طراحی پرسشنامه، مقاله نویسی، پروپوزال نویسی ، دریافت جزوه  های کارشناسی ارشد و دکتری آموزش بهداشت و ارتقای سلامت و هر مورد دیگری که از دست اینجانب بر می آید می توانید با ایمیل:  sh.hasan333@gmail.com و شماره تماس 09139776513 در ارتباط باشید.


برچسب‌ها: کارشناسی ارشد, دکتری, آموزش و ارتقای سلامت, پایان نامه, آنالیز داده ها
[ پنجشنبه بیست و یکم آذر 1392 ] [ 1:59 ] [ حسن شهبازی ]

چکیده

نوشتۀ حاضر به معرفی اجزا و عناصر ساختاری مقالات علمی و پژوهشی می پردازد و ویژگی های مطلوب هر یک از این اجزا را به اختصار تبیین می کند. در اینجا به بیست عنصر یا مؤلفۀ اصلی تشکیل دهندۀ مقالات و کارکرد هر یک اشاره شده و در ادامه برای هر یک از این مؤلفه ها پنج ویژگی آمده است که در مجموع شامل یکصد ویژگی می شود. از بیست مؤلفۀ موجود، فقط نخستین مورد، یعنی « اصالت موضوع» مربوط به محتوای مقالات است و 19 مؤلفۀ دیگر به ساختار مقالات و چگونگی ارائۀ مطالب می پردازند. بدیهی است که به دلیل تنوع رشته های علمی امکان تدوین ساختاری واحد که بتواند برای همۀ رشته ها مفید باشد، میسر نیست. با این حال در اثر مختصر تلاش شده است فارغ از جنبۀ موضوعی مقالات، عناصری از ساختار آنها مطرح شود که بیشترین عمومیت را در رشته های مختلف دارند.

کلید واژه : مهارت های نگارشی، نگارش علمی، مقاله نویسی و انتشارات علمی.

مقدمه

موفقیت در انتشار مقاله های علمی و پژوهشی علاوه بر بهره مندی مؤلف آن از دانش تخصصی دربارۀ موضوع مورد مطالعه و تسلط بر مبانی نگارش ، مستلزم آگاهی از قواعدی است که آشنایی با این قواعد از طریق آموزش اصول مقاله نویسی و ممارست در امر نگارش حاصل می شود. نوشتۀ حاضر با معرفی مهم ترین عناصر تشکیل دهندۀ مقالات علمی، به مؤلفه هایی اشاره می کند که در اغلب رشته ها و حوزه های علمی عمومیت دارد و توجه به مجموع این عناصر به موفقیت مقالات کمک خواهد کرد. به رغم تفاوت های موجود در رشته های مختلف می توان ساختاری مشترک برای مقاله های علمی ترسیم کرد که معمولاً در رشته های گوناگون به شکلی کم و بیش مشابه وجود دارد. نگاهی به مجله های علمی نشان می دهد که اغلب مقاله های علمی و پژوهشی از ساختاری مشابه با طرح ارائه شده در جدول یک پیروی می کنند. این طرح از بیست مؤلفه تشکیل شده است، ولی بدیهی است که همۀ مقاله ها شامل تمام این بیست مؤلفه نبوده و ممکن است در بعضی از مقاله ها مواردی در هم ادغام شود. مثلاً می توان بخش های 11 (روش شناسی) و 12 (ابزار پژوهش) را در هم ادغام کرد. در ضمن معرفی این بیست مؤلفه بدین معنا نیست که هر مقالۀ علمی باید به تفکیک شامل تمام این موارد باشد. بلکه فقط بدین معناست که بسته به نوع مقاله، این عناصر باید به نحوی در متن مقاله حضور داشته باشند. برای مثال، در بسیاری از موارد بیان مسئله، هدف و پرسش پژوهش می تواند در مقدمۀ مقاله مطرح شوند. همچنین، چگونگی تدوین و آرایش این مؤلفه ها بر اساس خط مشی هر مجله ممکن است متفاوت باشد.

جدول 1 . بیست جزء ساختاری و مفهومی معمول در مقاله های علمی ـ پژوهشی

البته شایان ذکر است که مرور آثار موجود در زمینۀ نگارش علمی به طور کلی ( مثل کالز، 1381؛ حرّی، 1385؛ موحد، 1387؛ سمیعی، 1387 و طوسی 1383) و آثار مربوط به مقاله نویسی به طور خاص (مثل ابوالحسنی، 1381؛ فتوحی، 1385؛ طوسی، 1385 و چهرئی، 1386) نشان می دهد که تاکنون الگوهای مختلفی برای مقاله نویسی و مؤلفه های آن معرفی شده اند. با این حال، این الگوها بیش از آن که با هم متفاوت باشند به هم شبیه هستند. این تشابه نشان می دهد که نگارش علمی در رشته های مختلف، با تمام تفاوت هایی که ممکن است در شکل ظاهری آنها دیده شود، از اصول مشترکی پیروی می کنند. بر همین اساس، مقالۀ حاضر تلاش می کند به اصلی ترین مؤلفه های مقالات علمی بپردازد و نکات پایه را در این زمینه مطرح سازد.

1. اصالت موضوع

در ارزیابی و امتیاز دهی به مقاله های پژوهشی اصالت موضوع[1] یکی از امتیازهای آن محسوب می شود. نکتۀ قابل توجه در این زمینه چگونگی بیان این اصالت و دفاع از آن است. در اینجا به چند مورد اشاره می شود که وجود حتی یکی از آنها برای اثبات اصالت یک اثر کافی است ( مورای[2]، 19، 2002، ص52).

ـ اجرای تحقیقی که قبلاً انجام نشده است: بدیهی است هر تحقیقی که برای نخستین بار انجام شود به گسترش مرزهای دانش کمک می کند و می تواند زمینه ساز پژوهش های آتی باشد و به همین دلیل اصیل محسوب می شود.

ـ بیان یک ایدۀ تازه به نحوی که قبلاً انجام نشده است: اثبات اصالت یک پژوهش می تواند جنبه های مختلفی داشته باشد که یکی از آنها همین بیان ایده های نوست. حتی اگر این ایده ها در یک مقاله فقط در حد طرح موضوع و اشاره به اهمیت آن آورده شود، باز هم دلیلی بر اصالت مقاله به شمار می آید.

ـ استنتاج از ایده های دیگران از زاویه ای نو: تبیین مبانی نظری هر رشته از مسئولیت های دشوار پژوهشگران آن رشته محسوب می شود. به بیان دیگر پویایی هر رشته به نحو قابل توجهی به تبیین بنیان های نظری آن بستگی دارد و این مهم از رهگذر تلاش های افرادی حاصل می شود که توانایی استنتاج ایده های موجود را از زوایای نو دارد.

ـ اجرای یک تحقیق در یک کشور برای اولین بار: هیچ تحقیقی در خلاء صورت نمی پذیرد و همواره متأثر از مؤلفه های پیدا و پنهانی است که در زمینه[3] تحقیق وجود دارند. از این رو هر گاه پژوهشی برای نخستین بار در یک کشور انجام شود، حتی اگر این تحقیق قبلاً نیز در کشور دیگری انجام شده باشد، اصیل محسوب می شود. اصالت چنین پژوهشی ناشی از عوامل زمینه ای[4] است که متغیرهای تحقیق را تحت تأثیر قرار می دهند. به ویژه این رویکرد در مطالعات علوم انسانی و اجتماعی اهمیت بسزایی دارد.

ـ استفاده از تکنیک های موجود برای منظوری تازه : در هر حوزۀ مطالعاتی ابزار و روش پذیرفته شده ای وجود دارد که مورد استفادۀ محققان قرار می گیرند. پژوهشگرانی که با تکیه بر خلاقیت و نوآوری خود توان گذر از قلمرو روش شناختی موجود را دارند، امکان اجرای مطالعات اصیلی را خواهند داشت که اصالت آنها بیش از آن که وابسته به اصالت موضوع مورد بررسی باشد، مدیون نوآوری درمبانی روش شناختی پژوهش است.

ـ گذر از مرزهای روش شناسی رشتۀ خود: گرچه هر یک از حوزه های مطالعاتی مبانی روش شناختی خاص خود را در تحقیق دارند، شباهت ها و اصول مشترکی میان آنها می توان یافت که زمینه ساز خلق پژوهش های اصیل خواهند بود.

ـ مشارکت در دانش: مشارکت در دانش به سه شکل رخ می دهد؛ نخست مشارکت یک تحقیق در مبانی نظری[5] یک رشته است که می تواند ضامن اصالت آن باشد. دوم مشارکت در عمل[6] به منظور حل مشکلی که زمینه ساز اجرای پژوهش شده است می تواند این هدف را تأمین کند. سرانجام مشارکت در تدوین خط مشی[7] و تصمیم گیری می تواند دلیلی بر اصالت یک مقاله محسوب شود.

ـ استمرار یک کار اصیل دیگر: یکی از معیارهای ارزیابی مطالعات تحقیقی سنجش توان آن ها در فراهم آوری زمینۀ لازم برای آیندگان است. در مقایسۀ دو پروژۀ تحقیقی مشابه پروژه ای امتیاز بیشتری می گیرد که زمینه ساز فعالیت های گسترده تری است. همۀ فعالیت هایی که ادامه دهندۀ یک کار اصیل باشند، همچنان اصالت لازم را برای انتشار دارند(همان،ص52)

جدول 2 . معیارهای مورد نیاز برای ارزیابی میزان اصالت یک مقاله

2. عنوان

نخستین بخش هر مقاله که توسط خوانندگان دیده می شود عنوان است. معمولاً نیز نخستین قضاوت خواننده دربارۀ محتوای مقاله از مطالعۀ عنوان حاصل می شود. عنوان مقاله، که در واقع هویت مقاله و هدف آن را به نمایش می گذارد، باید روشن، گویا، جامعف مانع و تا حد ممکن مختصر باشد (فتوحی، 1385، ص 125؛ موحد،1387، ص53؛ و چهرئی، 1386، ص5). از آنجا که افراد معمولاً بر اساس عنوان مقاله به جست و جو در بانک های اطلاعاتی مقالات می پردازند، دقت در انتخاب کلمات به کار رفته در عنوان به بازیابی مؤثرتر مقاله از سوی سایر پژوهشگران کمک می کند. بنابراین توصیه می شود از به کار بردن واژگانی که به عنوان کلید واژه برگزیده نمی شوند پرهیز کنید (چهرئی، 1386، ص5). عباراتی مانند « مقدمه ای بر»[1]، « بررسی و تحلیلی از»[2] ، و موارد مشابه فقط به طولانی شدن عنوان منجر شده و نقشی در بازیابی بهتر مقاله ایفا خواهند کرد.

جدول 3. تناسب ویژگی های عنوان مقاله با کارکرد آن

3. چکیده

هدف از تهیۀ چکیده فرآهم آوردن تصویری کلی در خصوص محتوای مقاله است. کارکرد چکیده آن است که به خواننده در تصمیم گیری برای مطالعۀ متن اصلی یا عدم مطالعۀ آن کمک کند. بنابراین، چکیده باید مهم ترین موارد مطرح شده در متن اصلی را به اختصار در برگیرد. چکیده باید درست، دقیق، مستقل از متن، موجز، صریح، غیر قضاوتی، روان و منسجم باشد (فتوحی، 1385، ص127). چکیده باید به صورت یک بند و به زمان گذشته نوشته شود و حاوی مطالبی باشد که در مقاله بحث شده است(ابوالحسنی، 1381، ص62).

جدول 4. معیارهای ارزیابی چکیدۀ مقاله

4. کلید واژه ها

معمولاً دو روش اصلی برای انتخاب کلید واژه ها وجود دارد. روش اول که به انتخاب کلیدواژه های کنترل شده معروف است، به کمک اصطلاح نامه ها[1] صورت می گیرد. در روش دوم که تحت عنوان انتخاب آزاد شناخته می شود، بر اساس تصمیم نویسنده صورت می گیرد. در هر یک از این دو روش لازم است ترکیبی از واژگان اعم و اخص[2] که بیشترین و نزدیک ترین رابطۀ معنایی را با محتوای مقاله دارد، انتخاب شود. انتخاب کلید واژۀ مناسب در مقاله احتمال بازیابی بیشتر مقاله را توسط دیگران در آینده افزایش می دهد و در نتیجه به دریافت استناد بیشتر به مقاله کمک می کند. در مجموع، کلید واژه ها باید با موضوع اصلی مقاله تناسب کافی داشته باشد(فتوحی، 1385، ص129).

جدول 5. تناسب ویژگی های کلید واژه های مقاله با کارکرد آن

5. مقدمه

کارکرد مقدمه آماده ساختن ذهن خواننده برای ورود به بحث اصلی و تبیین اهمیت مقاله است. از نوشتن جملات کلیشه ای و کلی در مقدمه پرهیز کنید، زیرا اثر منفی و ملال آوری بر ذهن خواننده به جای می گذارد برعکس اگر مقدمه با جملاتی که مبین اهمیت مقاله و رویکرد آن باشد، شروع شود، خواننده به ادامۀ مطالعۀ متن اصلی ترغیب می شود. در واقع، مقدمه باید با تبیین اهمیت موضوع مقاله، خواننده را جذب کرده و او را به مطالعۀ آن علاقمند سازد (ابوالحسنی، 1381، ص66). در مقدمۀ مقاله، نویسنده باید با توجه به نیاز و سطح مخاطبان و ضمن پرهیز از حاشیه پردازی، مدخلی برای ورود به بحث اصلی باز کند (چهرئی، 1386، ص23).

جدول 6. تناسب ویژگی های مقدمه مقاله با کارکرد آن

6. بیان مسئله

تبیین دقیق و روشن مسئله ای که انگیزۀ اصلی نگارش یک مقاله و اجرای طرح پژوهشی مورد نظر بوده، اهمیت ویژه ای دارد. موفقیت در چگونگی بیان مسئله به موفقیت مقاله کمک می کند و بی توجهی به آن نیز رغبت خواننده را در ادامۀ مطالعۀ مقاله کاهش خواهد دارد. در این بخش باید مسئله و موضوعی که زمینه ساز پژوهش شده است، همراه با حدود، ابعاد وجوانب آن به روشنی و به اختصار تبیین شود. (موسی پور و علوی، 1385، ص26-29).

جدول 7. تناسب ویژگی های بیان مسئله با کارکرد آن

7. تبیین هدف/ اهداف پژوهش

یکی از نخستین پرسش هایی که پس از انتخاب یک مقاله بر اساس عنوان آن در ذهن خوانندگان شکل می گیرد، کسب آگاهی نسبت به هدفی است که مقاله دنبال می کند و هدفی که پژوهش مربوط به آن دنبال کرده است. بنابراین، باید قبل از آن که خواننده از ادامۀ مطالعۀ مقاله به دلیل عدم آگاهی نسبت به هدف آن صرف نظر کند، به نحوی این پرسش را پاسخ داد.

جدول 8 . تناسب ویژگی های تبیین هدف مقاله با کارکرد آن

8. پرسش/ پرسش های پژوهش و گاهی فرضیه/ فرضیه های پژوهش

هر پژوهشی در صدد پاسخ گویی به پرسش یا پرسش هایی است که متناسب با هدف پژوهش تدوین شده اند. علاوه بر پرسش در بسیاری از پژوهش های قیاسی[1] و کمی[2] فرضیه هایی نیز مطرح است که باید به دقت تبیین شوند. فرضیه، پیش بینی و انتظارات پژوهشگر را از نتایج پژوهش نشان می دهد و معمولاً به رابطۀ دو یا چند متغیر اشاره دارد (موسی پور و علوی، 1385، ص 26 ـ 29).

جدول 9. تناسب پرسش ها و فرضیه های پژوهش با کارکرد آن

9. پیشینۀ پژوهش

دلایل متعددی برای اشاره به پیشینۀ پژوهش وجود دارد که از آن جمله می توان به این موارد اشاره کرد: نشان دادن پیوند پژوهش حاضر با پژوهش های قبلی، نشان داد احاطۀ نویسنده/ نویسندگان به حوزۀ موضوعی مورد مطالعه، رهنمون ساختن خواننده به مطالعۀ منابع بیشتر و به تصویر کشیدن رویکردهای حاکم بر حوزۀ موضوعی مورد نظر و ترسیم ارتباط آنها با رویکرد مقاله (پریرخ و فتاحی، 1384). بسته به جامعیت پیشینۀ پژوهش می توان مرور نوشتارها را به دو دستۀ جامع و گزیده و بر اساس رویکرد تحلیلی آنها به دو دستۀ توصیفی و تحلیلی تقسیم بندی کرد. بر این اساس در مقالات ممکن است یکی از چهار حالت ذیل پدید آید که در شکل 1 مشخص شده است. بهترین شیوه برای مقالات علمی روش تحلیلی و گزیده است، زیرا ضمن رعایت اختصار، نویسنده می تواند تحلیل خود را از روند حاکم بر حوزۀ موضوعی نیز به تصویر بکشد.

شکل1. انواع مرور نوشتارها بر اساس جامعیت آنها و سطح تحلیل در هر یک

جدول 10. تناسب ویژگی های پیشینۀ پژوهش با کارکرد آن

10. معرفی پروژه تحقیقاتی

تبیین ویژگی های پروژۀ اجرا شده و آنچه باید دربارۀ آن به خواننده گفته شود نیز اهمیت زیادی دارد. اشاره به چگونگی شکل گیری پروژه و فضایی که در آن پژوهش اجرا شده از جمله مواردی است که می تواند ذکر شود.

جدول 11. تناسب معرفی پروژۀ تحقیقاتی با کارکرد آن

11. تشریح روش شناسی مورد استفاده و تبیین رویکرد مقاله

اجرای هر طرح پژوهشی مستلزم به کارگیری یک روش شناسی[1] مناسب است که پژوهشگر را به اجرای طرح مورد نظر و پاسخ گویی به پرسش های پژوهش قادر می سازد. معمولاً در هر رشته روش های متعددی وجود دارد که برخی از آنها مقبولیت و عمومیت بیشتری دارند و در اغلب تحقیقات آن رشته مورد استفاده قرار می گیرند. البته معیار گزینش یک روش قبل از هر چیز به تناسب آن با اهداف پژوهش بستگی دارد. در واقع این هدف پژوهش و پرسش های آن است که نوع روش را تعیین می کند. با این حال توانایی پژوهشگر در بیان دلایل انتخاب روش خود و دفاع از آن کاملاً اهمیت دارد. بنابراین، تبیین دقیق روش مورد استفاده و دلایل انتخاب آن از ویژگی های مهم هر مقالۀ علمی محسوب می شود و در زمان داوری مقاله مورد توجه داوران قرار می گیرد.

جدول 12. تناسب ویژگی های روش شناسی مقاله با کارکرد آن

12. ابزار گردآوری و تحلیل داده ها

اشارۀ مختصر به روش گردآوری و تحلیل داده ها برای خوانندگان بسیار مفید خواهد بود و فرصتی برای آنان فراهم خواهد آورد که ضمن آشنایی با روش پژوهش گزارش شده از دلایل نتایج به دست آمده نیز آگاه شوند. در این قسمت لازم است چگونگی ابزار گردآوری داده ها تبیین شود (موسی پور و علوی، 1385، ص 82-83).

جدول 13. تناسب ویژگی های ابزار گردآوری داده ها با کارکرد آن

13. توصیف ویژگی های جامعۀ پژوهش و مشخصات نمونۀ گرفته شده از آن

لازم است در یک مقالۀ علمی جامعۀ پژوهش و ویژگی های آن به دقت و در عین حال به اختصار معرفی شود. به ویژه مشخصاتی از این جامعه که مربوط به موضوع مقاله است اهمیت شایان توجهی دارد. اگر این بخش از مقاله به خوبی تبیین شود، به بسیاری از پرسش هایی که ممکن است در ذهن خوانندگان در خصوص دلایل انتخاب روش شناسی و چگونگی تحلیل داده ها شکل گیرد، به خوبی پاسخ داده خواهد شد.

جدول 14. تناسب ویژگی های جامعۀ پژوهش با کارکرد آن

14. تبیین محدوده و محدودیت های پژوهش

هر طرح تحقیقاتی از نظر جامعۀ مورد مطالعه و هدفی که دنبال می کند، دارای محدودۀ[1] مشخصی است که از سوی پژوهشگر و به منظور انجام پذیر شدن[2] طرح تدوین می شود. محدودۀ هر پژوهش توسط خود پژوهشگر تعیین شده و بر روند پژوهش اعمال می شود. به منظور عملی شدن طرح های تحقیقاتی پژوهشگران ناچار به تعیین محدودۀ کار خود هستند تا بتوانند از این طریق نظمی منطقی به کار خود بخشیده و از نتایجی که به دست می آورند، دفاع کنند. در مقابل، محدودیت هایی[3] وجود دارد که خارج از کنترل پژوهشگر است و منشاء دیگری از جمله عوامل محیطی دارند. معمولاً این محدودیت ها به نحو اجتناب ناپذیری بر روند پژوهش تأثیر می گذارد. معرفی و تشریح عواملی که محدوده و محدودیت های یک پژوهش را نشان می دهند، از امتیازهای یک مقالۀ علمی به شمار می آید. اشاره به محدودیت های مطالعه به محقق کمک می کند با نگاهی نقادانه به پژوهش خود بنگرد و نتایج به دست آمده را بهتر تفسیر کند. همچنین، قبول این محدودیت ها، به داور نشان می دهد که پژوهشگر در کارش منصف و واقع بین بوده و محدودیت های پژوهش را نادیده نگرفته است. سرانجام، با ذکر محدودیت ها، تصویر روشن تری از محیط پژوهش برای خوانندگان ترسیم می شود (ابوالحسنی، 1381، ص88).

جدول 15. محدوده و محدودیت های پژوهش

15. ارائۀ یافته های توصیفی و تحلیل (معمولاً همراه با جدول و نمودار)

یافته های پژوهش باید ابتدا توصیف و سپس تجزیه و تحلیل شوند. معمولاً در این بخش چهار سطح توصیف[1]، مقایسه[2]، تحلیل[3] و تفسیر[4] قابل مشاهده است که طی این مراحل به تدریج بر سهم نویسنده و اندیشۀ او در بیان مطالب افزوده می شود. در بخش توصیفی در ارائۀ نتایج استفاده از جدول و نمودار[5] و به ویژه در رشته های علوم پایه، کشاورزی، پزشکی و مهندسی کاملاً معمول وپذیرفته شده است. توصیه می شود این جدول ها و نمودارها به نحوی تنظیم شوند که بیشترین اطلاعات را با اشغال کمترین فضا در اختیار خواننده قرار دهند (موسی پور و علوی، 1385، ص 85-96).

جدول 16. تناسب یافته های مقاله با کارکرد آن

16. بحث و نتیجه گیری

این دو بخش ممکن است همراه هم یا جداگانه اما معمولاً به دنبال یکدیگر ارائه شوند. انتظار می رود که نویسنده در این بخش پاسخ پرسش های پژوهش و برداشت نهایی خود را از پژوهش مطرح کند. در این قسمت باید مقایسه ای بین نتایج به دست آمده در مقاله با آثار دیگران که در مرور نوشتارها به آنها استناد شده است، صورت پذیرد (ابوالحسنی، 1381، 85-87).

جدول 17. تناسب ویژگی های بحث و نتیجه گیری مقاله با کارکرد آن

17. پیشنهاد/ پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی

معمولاً مقالات علمی با ارائۀ پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی به پایان می رسند. به بیان دیگر یک مقالۀ علمی باید راهگشای سایر پژوهشگران در حوزۀ موضوعی خود باشد و به جای آن آن که سعی در گذاشتن نقطۀ پایانی برای یک موضوع داشته باشد، برای گشودن افق های تازه برای سایر محققان تلاش کند.

جدول 18. تناسب پیشنهاد های مقاله با کارکرد آن

18. تقدیر و تشکر

معمولاً در پایان مقالات علمی به نام افراد یا سازمان هایی که به نحوی در اجرای پژوهش گزارش شده نقش داشته اند، اشاره می شود (فتوحی، 1385، ص138). برای مثال، مؤسسه یا سازمانی که پشتیبان مالی پژوهش بوده، کسانی که در گردآوری یا تحلیل داده ها نقش داشته اند، افرادی که به پرسشنامه ها پاسخ داده یا در مصاحبۀ مربوط به آن پژوهش شرکت کرده اند و گاهی نیز از داوران مقاله به دلیل تذکر نکات مفید تشکر می شود. البته بدیهی است در مواردی از این افراد با ذکر نامشان تقدیر می شود و درمواردی که این امکان وجود ندارد فقط به دلیل نقشی که داشته اند مورد تقدیر قرار می گیرند. مثلاً بر اساس اخلاق پژوهش نمی توان نام شرکت کنندگان در مصاحبه برای اجرای یک تحقیق را ذکر کرد و فقط کافی است از آنان برای نقش مثبتی که در اجرای تحقیق داشته اند، تشکر شود. در هر صورت، باید به نحوی از تمام کسانی که نامشان در این قسمت ذکر می شود اجازه گرفته شود و با موافقت آنان این کار صورت گیرد (ابوالحسنی، 1381، ص94).

جدول 19: تناسب ویژگی های تقدیر و تشکر با کارکرد آن

19. منابع مورد استفاده و گاهی ذکر منابعی برای مطالعۀ بیشتر

تمام منابعی که به نحوی در مقاله استفاده شده اند باید با ذکر مشخصات کتاب شناختی و بر اساس شیوه نامۀ مجلۀ مورد نظر تدوین شوند. بر اساس تقسیم بندی حرّی و شاهبداغی (1385، ص28) به طور کلی دو شیوۀ اصلی استناد عبارتند از: استنادهای درون متنی و استنادهای برون متنی که جزئیات مربوط به هر یک در انواع شیوه نامه ها موجود است. شیوه هایی مانند ای. پی. ای[1] و ام. ال. ای[2] که مطابق قواعد آنها مشخصات کوتاهی از مأخذ پس از نقل مطلب در متن نوشته می شود، درون متنی هستند. در مقابل در شیوه های برون متنی، مثل شیوه نامۀ شیکاگو و ونکور، سند مورد ارجاع در جایی خارج از متن مورد استناد قرار می گیرد. از دیدگاهی دیگر می توان استنادها را به دو دستۀ استنادهای رسمی و غیر رسمی تقسیم بندی کرد. استنادهای رسمی معمولاً به منابع چاپی مثل کتاب و مجله صورت می گیرد و استنادهای غیر رسمی به منابع منتشر نشده مثل جزوه های درسی یا سخنرانی ها ارجاع می دهند (ابوالحسنی، 1381، ص94).

جدول 20 . تناسب منابع و مآخذ مقاله با کارکرد آن

20. سایر موارد (مثل پیوست ها، واژه نامۀ تخصی، متن پرسشنامه یا معرفی نویسندگان)

چنانچه ارائۀ اطلاعات تکمیلی مثل پرسشنامه و موارد مشابه بتواند به تبیین بیشتر موضوع مقاله کمک کند، لازم است موارد مذکور به صورت پیوست به مقاله افزوده شوند. گاهی نیز در بعضی از مجله ها از نویسندگان می خواهند که شرح مختصری از سوابق علمی خود را ضمیمه کنند.

جدول 21. تناسب پیوست های مقاله با کارکرد آن

سخن پایانی

آنچه در این مقاله آمد، مروری بر کارکردهای عناصر سازندۀ مقالات علمی و ویژگی های مطلوب هر یک از آنها بود. اگرچه هر یک از حوزه های علمی رویکردهای خاص خود را دارند که آنها را از یکدیگر متمایز می سازند، با این حال عناصر مشترکی در همۀ آنها موجود است، که توجه به کارکردها و ویژگی های این عناصر به موفقیت در انتشار مقالات علمی کمک می کند. در مجموع، مقالات علمی موفق با در نظر گرفتن نیاز خوانندگان خود به نحوی تدوین می شوند که در غیاب نویسنده پاسخ گوی پرسش های احتمالی خوانندگان باشند و کمترین ابهام را در ذهن آنان ایجاد کنند. در مجموع، بر اساس معیارهای ارائه شده در این مقاله، در بهترین شکل ممکن یک مقاله که دارای تمام مؤلفه های فوق باشد و در هر قسمت بیشترین امتیاز را کسب کند، مجموع امتیازی برابر با 500 خواهد داشت. البته در شرایط واقعی کسب حداکثر امتیاز از تمام مؤلفه ها اتفاق نمی افتد. با این حال، می توان گفت مقالات با امتیاز بین 400 تا 500 در سطح عالی قرار دارند و مقالات با امتیاز بین 300 تا 400 خوب ارزیابی می شوند. به همین ترتیب، مقالات با امتیاز بین 200 تا 300 را می توان متوسط تلقی کرد. سرانجام، مقالات با امتیاز کمتر از 200 ضعیف محسوب می شوند و نیاز به بازنگری دارند. البته این امتیاز گذاری کاملاً تقریبی است. زیرا هر یک از مؤلفه های فوق وزن متفاوتی دربارۀ ارزش مقاله به خود اختصاص می دهند و برای ارزیابی دقیق تر باید این موضوع نیز لحاظ شود که پرداختن به آن خارج از حوصلۀ این اثر کوتاه است.

مآخذ :

1. ابوالحسنی، محسن (1381). چگونه مقالۀ علمی بنویسیم و آن را به چاپ برسانیم، تهران : انستیتو پاستور ایران.

2. پریرخ، مهری و رحمت الله فتاحی (1384). راهنمای نگارش مرور نوشتارها و پیشینۀ پژوهش در حوزه های علوم انسانی و اجتماعی، تهران: نشر کتابدار.

3. چهرئی، علی (1386). اصول نگارش مقالات علوم پزشکی، تهران: انتشارات پژواک علم آریا.

4. حرّی ، عباس و اعظم شاهبداغی (1385). شیوه های استناد در نگارش های علمی: رهنمودهای بین المللی، تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

5. حرّی، عباس (1385) آیین نگارش علمی،تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

6. سمیعی، احمد (1387). نگارش و ویرایش، تهران: سمت ، چاپ نهم.

7. ضیاء، موحد (1387). البته واضح و مبرهن است که ... رساله ای در مقاله نویسی، تهران: نیلوفر.

8ـ طوسی ، بهرام (1382). راهنمای پژوهش و اصول علمی مقاله نویسی، مشهد: نشر تابران، چاپ دهم.

9ـ طوسی، بهرام (1383). هنر نوشتن و مهارت های مقاله نویسی، مشهد: نشر تابران، چاپ هیجدهم.

10ـ فتوحی، محمود (1385) . آئین نگارش مقالۀ علمی ـ پژوهشی، تهران : سخن.

11ـ الز، جان بی. (1381). دست افزار نویسندگان: راهنمای اصول شیوا نویسی، ترجمۀ : مهدی افشار، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

12. موسی پور، نعمت اله و سید حمید رضا علوی (1385). نگارش علمی: راهنمای تدوین مقاله، پایان نامه، رساله و گزارش پژوهش کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.

13. Murray , R. (2002). Howw to Write a Thesis. Maidenhead, Open University Press.

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. Huff, A.S. (1999). Writing for Scholarly Publication. London: Sage.

2.Murray, R. (2007). Writing for Academic Journals. Maidenhead, Open University Press.

[ یکشنبه بیست و هفتم مهر 1393 ] [ 19:53 ] [ حسن شهبازی ]

چکیده

نوشتۀ حاضر به معرفی اجزا و عناصر ساختاری مقالات علمی و پژوهشی می پردازد و ویژگی های مطلوب هر یک از این اجزا را به اختصار تبیین می کند. در اینجا به بیست عنصر یا مؤلفۀ اصلی تشکیل دهندۀ مقالات و کارکرد هر یک اشاره شده و در ادامه برای هر یک از این مؤلفه ها پنج ویژگی آمده است که در مجموع شامل یکصد ویژگی می شود. از بیست مؤلفۀ موجود، فقط نخستین مورد، یعنی « اصالت موضوع» مربوط به محتوای مقالات است و 19 مؤلفۀ دیگر به ساختار مقالات و چگونگی ارائۀ مطالب می پردازند. بدیهی است که به دلیل تنوع رشته های علمی امکان تدوین ساختاری واحد که بتواند برای همۀ رشته ها مفید باشد، میسر نیست. با این حال در اثر مختصر تلاش شده است فارغ از جنبۀ موضوعی مقالات، عناصری از ساختار آنها مطرح شود که بیشترین عمومیت را در رشته های مختلف دارند.

کلید واژه : مهارت های نگارشی، نگارش علمی، مقاله نویسی و انتشارات علمی.

مقدمه

موفقیت در انتشار مقاله های علمی و پژوهشی علاوه بر بهره مندی مؤلف آن از دانش تخصصی دربارۀ موضوع مورد مطالعه و تسلط بر مبانی نگارش ، مستلزم آگاهی از قواعدی است که آشنایی با این قواعد از طریق آموزش اصول مقاله نویسی و ممارست در امر نگارش حاصل می شود. نوشتۀ حاضر با معرفی مهم ترین عناصر تشکیل دهندۀ مقالات علمی، به مؤلفه هایی اشاره می کند که در اغلب رشته ها و حوزه های علمی عمومیت دارد و توجه به مجموع این عناصر به موفقیت مقالات کمک خواهد کرد. به رغم تفاوت های موجود در رشته های مختلف می توان ساختاری مشترک برای مقاله های علمی ترسیم کرد که معمولاً در رشته های گوناگون به شکلی کم و بیش مشابه وجود دارد. نگاهی به مجله های علمی نشان می دهد که اغلب مقاله های علمی و پژوهشی از ساختاری مشابه با طرح ارائه شده در جدول یک پیروی می کنند. این طرح از بیست مؤلفه تشکیل شده است، ولی بدیهی است که همۀ مقاله ها شامل تمام این بیست مؤلفه نبوده و ممکن است در بعضی از مقاله ها مواردی در هم ادغام شود. مثلاً می توان بخش های 11 (روش شناسی) و 12 (ابزار پژوهش) را در هم ادغام کرد. در ضمن معرفی این بیست مؤلفه بدین معنا نیست که هر مقالۀ علمی باید به تفکیک شامل تمام این موارد باشد. بلکه فقط بدین معناست که بسته به نوع مقاله، این عناصر باید به نحوی در متن مقاله حضور داشته باشند. برای مثال، در بسیاری از موارد بیان مسئله، هدف و پرسش پژوهش می تواند در مقدمۀ مقاله مطرح شوند. همچنین، چگونگی تدوین و آرایش این مؤلفه ها بر اساس خط مشی هر مجله ممکن است متفاوت باشد.

جدول 1 . بیست جزء ساختاری و مفهومی معمول در مقاله های علمی ـ پژوهشی

البته شایان ذکر است که مرور آثار موجود در زمینۀ نگارش علمی به طور کلی ( مثل کالز، 1381؛ حرّی، 1385؛ موحد، 1387؛ سمیعی، 1387 و طوسی 1383) و آثار مربوط به مقاله نویسی به طور خاص (مثل ابوالحسنی، 1381؛ فتوحی، 1385؛ طوسی، 1385 و چهرئی، 1386) نشان می دهد که تاکنون الگوهای مختلفی برای مقاله نویسی و مؤلفه های آن معرفی شده اند. با این حال، این الگوها بیش از آن که با هم متفاوت باشند به هم شبیه هستند. این تشابه نشان می دهد که نگارش علمی در رشته های مختلف، با تمام تفاوت هایی که ممکن است در شکل ظاهری آنها دیده شود، از اصول مشترکی پیروی می کنند. بر همین اساس، مقالۀ حاضر تلاش می کند به اصلی ترین مؤلفه های مقالات علمی بپردازد و نکات پایه را در این زمینه مطرح سازد.

1. اصالت موضوع

در ارزیابی و امتیاز دهی به مقاله های پژوهشی اصالت موضوع[1] یکی از امتیازهای آن محسوب می شود. نکتۀ قابل توجه در این زمینه چگونگی بیان این اصالت و دفاع از آن است. در اینجا به چند مورد اشاره می شود که وجود حتی یکی از آنها برای اثبات اصالت یک اثر کافی است ( مورای[2]، 19، 2002، ص52).

ـ اجرای تحقیقی که قبلاً انجام نشده است: بدیهی است هر تحقیقی که برای نخستین بار انجام شود به گسترش مرزهای دانش کمک می کند و می تواند زمینه ساز پژوهش های آتی باشد و به همین دلیل اصیل محسوب می شود.

ـ بیان یک ایدۀ تازه به نحوی که قبلاً انجام نشده است: اثبات اصالت یک پژوهش می تواند جنبه های مختلفی داشته باشد که یکی از آنها همین بیان ایده های نوست. حتی اگر این ایده ها در یک مقاله فقط در حد طرح موضوع و اشاره به اهمیت آن آورده شود، باز هم دلیلی بر اصالت مقاله به شمار می آید.

ـ استنتاج از ایده های دیگران از زاویه ای نو: تبیین مبانی نظری هر رشته از مسئولیت های دشوار پژوهشگران آن رشته محسوب می شود. به بیان دیگر پویایی هر رشته به نحو قابل توجهی به تبیین بنیان های نظری آن بستگی دارد و این مهم از رهگذر تلاش های افرادی حاصل می شود که توانایی استنتاج ایده های موجود را از زوایای نو دارد.

ـ اجرای یک تحقیق در یک کشور برای اولین بار: هیچ تحقیقی در خلاء صورت نمی پذیرد و همواره متأثر از مؤلفه های پیدا و پنهانی است که در زمینه[3] تحقیق وجود دارند. از این رو هر گاه پژوهشی برای نخستین بار در یک کشور انجام شود، حتی اگر این تحقیق قبلاً نیز در کشور دیگری انجام شده باشد، اصیل محسوب می شود. اصالت چنین پژوهشی ناشی از عوامل زمینه ای[4] است که متغیرهای تحقیق را تحت تأثیر قرار می دهند. به ویژه این رویکرد در مطالعات علوم انسانی و اجتماعی اهمیت بسزایی دارد.

ـ استفاده از تکنیک های موجود برای منظوری تازه : در هر حوزۀ مطالعاتی ابزار و روش پذیرفته شده ای وجود دارد که مورد استفادۀ محققان قرار می گیرند. پژوهشگرانی که با تکیه بر خلاقیت و نوآوری خود توان گذر از قلمرو روش شناختی موجود را دارند، امکان اجرای مطالعات اصیلی را خواهند داشت که اصالت آنها بیش از آن که وابسته به اصالت موضوع مورد بررسی باشد، مدیون نوآوری درمبانی روش شناختی پژوهش است.

ـ گذر از مرزهای روش شناسی رشتۀ خود: گرچه هر یک از حوزه های مطالعاتی مبانی روش شناختی خاص خود را در تحقیق دارند، شباهت ها و اصول مشترکی میان آنها می توان یافت که زمینه ساز خلق پژوهش های اصیل خواهند بود.

ـ مشارکت در دانش: مشارکت در دانش به سه شکل رخ می دهد؛ نخست مشارکت یک تحقیق در مبانی نظری[5] یک رشته است که می تواند ضامن اصالت آن باشد. دوم مشارکت در عمل[6] به منظور حل مشکلی که زمینه ساز اجرای پژوهش شده است می تواند این هدف را تأمین کند. سرانجام مشارکت در تدوین خط مشی[7] و تصمیم گیری می تواند دلیلی بر اصالت یک مقاله محسوب شود.

ـ استمرار یک کار اصیل دیگر: یکی از معیارهای ارزیابی مطالعات تحقیقی سنجش توان آن ها در فراهم آوری زمینۀ لازم برای آیندگان است. در مقایسۀ دو پروژۀ تحقیقی مشابه پروژه ای امتیاز بیشتری می گیرد که زمینه ساز فعالیت های گسترده تری است. همۀ فعالیت هایی که ادامه دهندۀ یک کار اصیل باشند، همچنان اصالت لازم را برای انتشار دارند(همان،ص52)

جدول 2 . معیارهای مورد نیاز برای ارزیابی میزان اصالت یک مقاله

2. عنوان

نخستین بخش هر مقاله که توسط خوانندگان دیده می شود عنوان است. معمولاً نیز نخستین قضاوت خواننده دربارۀ محتوای مقاله از مطالعۀ عنوان حاصل می شود. عنوان مقاله، که در واقع هویت مقاله و هدف آن را به نمایش می گذارد، باید روشن، گویا، جامعف مانع و تا حد ممکن مختصر باشد (فتوحی، 1385، ص 125؛ موحد،1387، ص53؛ و چهرئی، 1386، ص5). از آنجا که افراد معمولاً بر اساس عنوان مقاله به جست و جو در بانک های اطلاعاتی مقالات می پردازند، دقت در انتخاب کلمات به کار رفته در عنوان به بازیابی مؤثرتر مقاله از سوی سایر پژوهشگران کمک می کند. بنابراین توصیه می شود از به کار بردن واژگانی که به عنوان کلید واژه برگزیده نمی شوند پرهیز کنید (چهرئی، 1386، ص5). عباراتی مانند « مقدمه ای بر»[1]، « بررسی و تحلیلی از»[2] ، و موارد مشابه فقط به طولانی شدن عنوان منجر شده و نقشی در بازیابی بهتر مقاله ایفا خواهند کرد.

جدول 3. تناسب ویژگی های عنوان مقاله با کارکرد آن

3. چکیده

هدف از تهیۀ چکیده فرآهم آوردن تصویری کلی در خصوص محتوای مقاله است. کارکرد چکیده آن است که به خواننده در تصمیم گیری برای مطالعۀ متن اصلی یا عدم مطالعۀ آن کمک کند. بنابراین، چکیده باید مهم ترین موارد مطرح شده در متن اصلی را به اختصار در برگیرد. چکیده باید درست، دقیق، مستقل از متن، موجز، صریح، غیر قضاوتی، روان و منسجم باشد (فتوحی، 1385، ص127). چکیده باید به صورت یک بند و به زمان گذشته نوشته شود و حاوی مطالبی باشد که در مقاله بحث شده است(ابوالحسنی، 1381، ص62).

جدول 4. معیارهای ارزیابی چکیدۀ مقاله

4. کلید واژه ها

معمولاً دو روش اصلی برای انتخاب کلید واژه ها وجود دارد. روش اول که به انتخاب کلیدواژه های کنترل شده معروف است، به کمک اصطلاح نامه ها[1] صورت می گیرد. در روش دوم که تحت عنوان انتخاب آزاد شناخته می شود، بر اساس تصمیم نویسنده صورت می گیرد. در هر یک از این دو روش لازم است ترکیبی از واژگان اعم و اخص[2] که بیشترین و نزدیک ترین رابطۀ معنایی را با محتوای مقاله دارد، انتخاب شود. انتخاب کلید واژۀ مناسب در مقاله احتمال بازیابی بیشتر مقاله را توسط دیگران در آینده افزایش می دهد و در نتیجه به دریافت استناد بیشتر به مقاله کمک می کند. در مجموع، کلید واژه ها باید با موضوع اصلی مقاله تناسب کافی داشته باشد(فتوحی، 1385، ص129).

جدول 5. تناسب ویژگی های کلید واژه های مقاله با کارکرد آن

5. مقدمه

کارکرد مقدمه آماده ساختن ذهن خواننده برای ورود به بحث اصلی و تبیین اهمیت مقاله است. از نوشتن جملات کلیشه ای و کلی در مقدمه پرهیز کنید، زیرا اثر منفی و ملال آوری بر ذهن خواننده به جای می گذارد برعکس اگر مقدمه با جملاتی که مبین اهمیت مقاله و رویکرد آن باشد، شروع شود، خواننده به ادامۀ مطالعۀ متن اصلی ترغیب می شود. در واقع، مقدمه باید با تبیین اهمیت موضوع مقاله، خواننده را جذب کرده و او را به مطالعۀ آن علاقمند سازد (ابوالحسنی، 1381، ص66). در مقدمۀ مقاله، نویسنده باید با توجه به نیاز و سطح مخاطبان و ضمن پرهیز از حاشیه پردازی، مدخلی برای ورود به بحث اصلی باز کند (چهرئی، 1386، ص23).

جدول 6. تناسب ویژگی های مقدمه مقاله با کارکرد آن

6. بیان مسئله

تبیین دقیق و روشن مسئله ای که انگیزۀ اصلی نگارش یک مقاله و اجرای طرح پژوهشی مورد نظر بوده، اهمیت ویژه ای دارد. موفقیت در چگونگی بیان مسئله به موفقیت مقاله کمک می کند و بی توجهی به آن نیز رغبت خواننده را در ادامۀ مطالعۀ مقاله کاهش خواهد دارد. در این بخش باید مسئله و موضوعی که زمینه ساز پژوهش شده است، همراه با حدود، ابعاد وجوانب آن به روشنی و به اختصار تبیین شود. (موسی پور و علوی، 1385، ص26-29).

جدول 7. تناسب ویژگی های بیان مسئله با کارکرد آن

7. تبیین هدف/ اهداف پژوهش

یکی از نخستین پرسش هایی که پس از انتخاب یک مقاله بر اساس عنوان آن در ذهن خوانندگان شکل می گیرد، کسب آگاهی نسبت به هدفی است که مقاله دنبال می کند و هدفی که پژوهش مربوط به آن دنبال کرده است. بنابراین، باید قبل از آن که خواننده از ادامۀ مطالعۀ مقاله به دلیل عدم آگاهی نسبت به هدف آن صرف نظر کند، به نحوی این پرسش را پاسخ داد.

جدول 8 . تناسب ویژگی های تبیین هدف مقاله با کارکرد آن

8. پرسش/ پرسش های پژوهش و گاهی فرضیه/ فرضیه های پژوهش

هر پژوهشی در صدد پاسخ گویی به پرسش یا پرسش هایی است که متناسب با هدف پژوهش تدوین شده اند. علاوه بر پرسش در بسیاری از پژوهش های قیاسی[1] و کمی[2] فرضیه هایی نیز مطرح است که باید به دقت تبیین شوند. فرضیه، پیش بینی و انتظارات پژوهشگر را از نتایج پژوهش نشان می دهد و معمولاً به رابطۀ دو یا چند متغیر اشاره دارد (موسی پور و علوی، 1385، ص 26 ـ 29).

جدول 9. تناسب پرسش ها و فرضیه های پژوهش با کارکرد آن

9. پیشینۀ پژوهش

دلایل متعددی برای اشاره به پیشینۀ پژوهش وجود دارد که از آن جمله می توان به این موارد اشاره کرد: نشان دادن پیوند پژوهش حاضر با پژوهش های قبلی، نشان داد احاطۀ نویسنده/ نویسندگان به حوزۀ موضوعی مورد مطالعه، رهنمون ساختن خواننده به مطالعۀ منابع بیشتر و به تصویر کشیدن رویکردهای حاکم بر حوزۀ موضوعی مورد نظر و ترسیم ارتباط آنها با رویکرد مقاله (پریرخ و فتاحی، 1384). بسته به جامعیت پیشینۀ پژوهش می توان مرور نوشتارها را به دو دستۀ جامع و گزیده و بر اساس رویکرد تحلیلی آنها به دو دستۀ توصیفی و تحلیلی تقسیم بندی کرد. بر این اساس در مقالات ممکن است یکی از چهار حالت ذیل پدید آید که در شکل 1 مشخص شده است. بهترین شیوه برای مقالات علمی روش تحلیلی و گزیده است، زیرا ضمن رعایت اختصار، نویسنده می تواند تحلیل خود را از روند حاکم بر حوزۀ موضوعی نیز به تصویر بکشد.

شکل1. انواع مرور نوشتارها بر اساس جامعیت آنها و سطح تحلیل در هر یک

جدول 10. تناسب ویژگی های پیشینۀ پژوهش با کارکرد آن

10. معرفی پروژه تحقیقاتی

تبیین ویژگی های پروژۀ اجرا شده و آنچه باید دربارۀ آن به خواننده گفته شود نیز اهمیت زیادی دارد. اشاره به چگونگی شکل گیری پروژه و فضایی که در آن پژوهش اجرا شده از جمله مواردی است که می تواند ذکر شود.

جدول 11. تناسب معرفی پروژۀ تحقیقاتی با کارکرد آن

11. تشریح روش شناسی مورد استفاده و تبیین رویکرد مقاله

اجرای هر طرح پژوهشی مستلزم به کارگیری یک روش شناسی[1] مناسب است که پژوهشگر را به اجرای طرح مورد نظر و پاسخ گویی به پرسش های پژوهش قادر می سازد. معمولاً در هر رشته روش های متعددی وجود دارد که برخی از آنها مقبولیت و عمومیت بیشتری دارند و در اغلب تحقیقات آن رشته مورد استفاده قرار می گیرند. البته معیار گزینش یک روش قبل از هر چیز به تناسب آن با اهداف پژوهش بستگی دارد. در واقع این هدف پژوهش و پرسش های آن است که نوع روش را تعیین می کند. با این حال توانایی پژوهشگر در بیان دلایل انتخاب روش خود و دفاع از آن کاملاً اهمیت دارد. بنابراین، تبیین دقیق روش مورد استفاده و دلایل انتخاب آن از ویژگی های مهم هر مقالۀ علمی محسوب می شود و در زمان داوری مقاله مورد توجه داوران قرار می گیرد.

جدول 12. تناسب ویژگی های روش شناسی مقاله با کارکرد آن

12. ابزار گردآوری و تحلیل داده ها

اشارۀ مختصر به روش گردآوری و تحلیل داده ها برای خوانندگان بسیار مفید خواهد بود و فرصتی برای آنان فراهم خواهد آورد که ضمن آشنایی با روش پژوهش گزارش شده از دلایل نتایج به دست آمده نیز آگاه شوند. در این قسمت لازم است چگونگی ابزار گردآوری داده ها تبیین شود (موسی پور و علوی، 1385، ص 82-83).

جدول 13. تناسب ویژگی های ابزار گردآوری داده ها با کارکرد آن

13. توصیف ویژگی های جامعۀ پژوهش و مشخصات نمونۀ گرفته شده از آن

لازم است در یک مقالۀ علمی جامعۀ پژوهش و ویژگی های آن به دقت و در عین حال به اختصار معرفی شود. به ویژه مشخصاتی از این جامعه که مربوط به موضوع مقاله است اهمیت شایان توجهی دارد. اگر این بخش از مقاله به خوبی تبیین شود، به بسیاری از پرسش هایی که ممکن است در ذهن خوانندگان در خصوص دلایل انتخاب روش شناسی و چگونگی تحلیل داده ها شکل گیرد، به خوبی پاسخ داده خواهد شد.

جدول 14. تناسب ویژگی های جامعۀ پژوهش با کارکرد آن

14. تبیین محدوده و محدودیت های پژوهش

هر طرح تحقیقاتی از نظر جامعۀ مورد مطالعه و هدفی که دنبال می کند، دارای محدودۀ[1] مشخصی است که از سوی پژوهشگر و به منظور انجام پذیر شدن[2] طرح تدوین می شود. محدودۀ هر پژوهش توسط خود پژوهشگر تعیین شده و بر روند پژوهش اعمال می شود. به منظور عملی شدن طرح های تحقیقاتی پژوهشگران ناچار به تعیین محدودۀ کار خود هستند تا بتوانند از این طریق نظمی منطقی به کار خود بخشیده و از نتایجی که به دست می آورند، دفاع کنند. در مقابل، محدودیت هایی[3] وجود دارد که خارج از کنترل پژوهشگر است و منشاء دیگری از جمله عوامل محیطی دارند. معمولاً این محدودیت ها به نحو اجتناب ناپذیری بر روند پژوهش تأثیر می گذارد. معرفی و تشریح عواملی که محدوده و محدودیت های یک پژوهش را نشان می دهند، از امتیازهای یک مقالۀ علمی به شمار می آید. اشاره به محدودیت های مطالعه به محقق کمک می کند با نگاهی نقادانه به پژوهش خود بنگرد و نتایج به دست آمده را بهتر تفسیر کند. همچنین، قبول این محدودیت ها، به داور نشان می دهد که پژوهشگر در کارش منصف و واقع بین بوده و محدودیت های پژوهش را نادیده نگرفته است. سرانجام، با ذکر محدودیت ها، تصویر روشن تری از محیط پژوهش برای خوانندگان ترسیم می شود (ابوالحسنی، 1381، ص88).

جدول 15. محدوده و محدودیت های پژوهش

15. ارائۀ یافته های توصیفی و تحلیل (معمولاً همراه با جدول و نمودار)

یافته های پژوهش باید ابتدا توصیف و سپس تجزیه و تحلیل شوند. معمولاً در این بخش چهار سطح توصیف[1]، مقایسه[2]، تحلیل[3] و تفسیر[4] قابل مشاهده است که طی این مراحل به تدریج بر سهم نویسنده و اندیشۀ او در بیان مطالب افزوده می شود. در بخش توصیفی در ارائۀ نتایج استفاده از جدول و نمودار[5] و به ویژه در رشته های علوم پایه، کشاورزی، پزشکی و مهندسی کاملاً معمول وپذیرفته شده است. توصیه می شود این جدول ها و نمودارها به نحوی تنظیم شوند که بیشترین اطلاعات را با اشغال کمترین فضا در اختیار خواننده قرار دهند (موسی پور و علوی، 1385، ص 85-96).

جدول 16. تناسب یافته های مقاله با کارکرد آن

16. بحث و نتیجه گیری

این دو بخش ممکن است همراه هم یا جداگانه اما معمولاً به دنبال یکدیگر ارائه شوند. انتظار می رود که نویسنده در این بخش پاسخ پرسش های پژوهش و برداشت نهایی خود را از پژوهش مطرح کند. در این قسمت باید مقایسه ای بین نتایج به دست آمده در مقاله با آثار دیگران که در مرور نوشتارها به آنها استناد شده است، صورت پذیرد (ابوالحسنی، 1381، 85-87).

جدول 17. تناسب ویژگی های بحث و نتیجه گیری مقاله با کارکرد آن

17. پیشنهاد/ پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی

معمولاً مقالات علمی با ارائۀ پیشنهادهایی برای پژوهش های بعدی به پایان می رسند. به بیان دیگر یک مقالۀ علمی باید راهگشای سایر پژوهشگران در حوزۀ موضوعی خود باشد و به جای آن آن که سعی در گذاشتن نقطۀ پایانی برای یک موضوع داشته باشد، برای گشودن افق های تازه برای سایر محققان تلاش کند.

جدول 18. تناسب پیشنهاد های مقاله با کارکرد آن

18. تقدیر و تشکر

معمولاً در پایان مقالات علمی به نام افراد یا سازمان هایی که به نحوی در اجرای پژوهش گزارش شده نقش داشته اند، اشاره می شود (فتوحی، 1385، ص138). برای مثال، مؤسسه یا سازمانی که پشتیبان مالی پژوهش بوده، کسانی که در گردآوری یا تحلیل داده ها نقش داشته اند، افرادی که به پرسشنامه ها پاسخ داده یا در مصاحبۀ مربوط به آن پژوهش شرکت کرده اند و گاهی نیز از داوران مقاله به دلیل تذکر نکات مفید تشکر می شود. البته بدیهی است در مواردی از این افراد با ذکر نامشان تقدیر می شود و درمواردی که این امکان وجود ندارد فقط به دلیل نقشی که داشته اند مورد تقدیر قرار می گیرند. مثلاً بر اساس اخلاق پژوهش نمی توان نام شرکت کنندگان در مصاحبه برای اجرای یک تحقیق را ذکر کرد و فقط کافی است از آنان برای نقش مثبتی که در اجرای تحقیق داشته اند، تشکر شود. در هر صورت، باید به نحوی از تمام کسانی که نامشان در این قسمت ذکر می شود اجازه گرفته شود و با موافقت آنان این کار صورت گیرد (ابوالحسنی، 1381، ص94).

جدول 19: تناسب ویژگی های تقدیر و تشکر با کارکرد آن

19. منابع مورد استفاده و گاهی ذکر منابعی برای مطالعۀ بیشتر

تمام منابعی که به نحوی در مقاله استفاده شده اند باید با ذکر مشخصات کتاب شناختی و بر اساس شیوه نامۀ مجلۀ مورد نظر تدوین شوند. بر اساس تقسیم بندی حرّی و شاهبداغی (1385، ص28) به طور کلی دو شیوۀ اصلی استناد عبارتند از: استنادهای درون متنی و استنادهای برون متنی که جزئیات مربوط به هر یک در انواع شیوه نامه ها موجود است. شیوه هایی مانند ای. پی. ای[1] و ام. ال. ای[2] که مطابق قواعد آنها مشخصات کوتاهی از مأخذ پس از نقل مطلب در متن نوشته می شود، درون متنی هستند. در مقابل در شیوه های برون متنی، مثل شیوه نامۀ شیکاگو و ونکور، سند مورد ارجاع در جایی خارج از متن مورد استناد قرار می گیرد. از دیدگاهی دیگر می توان استنادها را به دو دستۀ استنادهای رسمی و غیر رسمی تقسیم بندی کرد. استنادهای رسمی معمولاً به منابع چاپی مثل کتاب و مجله صورت می گیرد و استنادهای غیر رسمی به منابع منتشر نشده مثل جزوه های درسی یا سخنرانی ها ارجاع می دهند (ابوالحسنی، 1381، ص94).

جدول 20 . تناسب منابع و مآخذ مقاله با کارکرد آن

20. سایر موارد (مثل پیوست ها، واژه نامۀ تخصی، متن پرسشنامه یا معرفی نویسندگان)

چنانچه ارائۀ اطلاعات تکمیلی مثل پرسشنامه و موارد مشابه بتواند به تبیین بیشتر موضوع مقاله کمک کند، لازم است موارد مذکور به صورت پیوست به مقاله افزوده شوند. گاهی نیز در بعضی از مجله ها از نویسندگان می خواهند که شرح مختصری از سوابق علمی خود را ضمیمه کنند.

جدول 21. تناسب پیوست های مقاله با کارکرد آن

سخن پایانی

آنچه در این مقاله آمد، مروری بر کارکردهای عناصر سازندۀ مقالات علمی و ویژگی های مطلوب هر یک از آنها بود. اگرچه هر یک از حوزه های علمی رویکردهای خاص خود را دارند که آنها را از یکدیگر متمایز می سازند، با این حال عناصر مشترکی در همۀ آنها موجود است، که توجه به کارکردها و ویژگی های این عناصر به موفقیت در انتشار مقالات علمی کمک می کند. در مجموع، مقالات علمی موفق با در نظر گرفتن نیاز خوانندگان خود به نحوی تدوین می شوند که در غیاب نویسنده پاسخ گوی پرسش های احتمالی خوانندگان باشند و کمترین ابهام را در ذهن آنان ایجاد کنند. در مجموع، بر اساس معیارهای ارائه شده در این مقاله، در بهترین شکل ممکن یک مقاله که دارای تمام مؤلفه های فوق باشد و در هر قسمت بیشترین امتیاز را کسب کند، مجموع امتیازی برابر با 500 خواهد داشت. البته در شرایط واقعی کسب حداکثر امتیاز از تمام مؤلفه ها اتفاق نمی افتد. با این حال، می توان گفت مقالات با امتیاز بین 400 تا 500 در سطح عالی قرار دارند و مقالات با امتیاز بین 300 تا 400 خوب ارزیابی می شوند. به همین ترتیب، مقالات با امتیاز بین 200 تا 300 را می توان متوسط تلقی کرد. سرانجام، مقالات با امتیاز کمتر از 200 ضعیف محسوب می شوند و نیاز به بازنگری دارند. البته این امتیاز گذاری کاملاً تقریبی است. زیرا هر یک از مؤلفه های فوق وزن متفاوتی دربارۀ ارزش مقاله به خود اختصاص می دهند و برای ارزیابی دقیق تر باید این موضوع نیز لحاظ شود که پرداختن به آن خارج از حوصلۀ این اثر کوتاه است.

مآخذ :

1. ابوالحسنی، محسن (1381). چگونه مقالۀ علمی بنویسیم و آن را به چاپ برسانیم، تهران : انستیتو پاستور ایران.

2. پریرخ، مهری و رحمت الله فتاحی (1384). راهنمای نگارش مرور نوشتارها و پیشینۀ پژوهش در حوزه های علوم انسانی و اجتماعی، تهران: نشر کتابدار.

3. چهرئی، علی (1386). اصول نگارش مقالات علوم پزشکی، تهران: انتشارات پژواک علم آریا.

4. حرّی ، عباس و اعظم شاهبداغی (1385). شیوه های استناد در نگارش های علمی: رهنمودهای بین المللی، تهران : انتشارات دانشگاه تهران.

5. حرّی، عباس (1385) آیین نگارش علمی،تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

6. سمیعی، احمد (1387). نگارش و ویرایش، تهران: سمت ، چاپ نهم.

7. ضیاء، موحد (1387). البته واضح و مبرهن است که ... رساله ای در مقاله نویسی، تهران: نیلوفر.

8ـ طوسی ، بهرام (1382). راهنمای پژوهش و اصول علمی مقاله نویسی، مشهد: نشر تابران، چاپ دهم.

9ـ طوسی، بهرام (1383). هنر نوشتن و مهارت های مقاله نویسی، مشهد: نشر تابران، چاپ هیجدهم.

10ـ فتوحی، محمود (1385) . آئین نگارش مقالۀ علمی ـ پژوهشی، تهران : سخن.

11ـ الز، جان بی. (1381). دست افزار نویسندگان: راهنمای اصول شیوا نویسی، ترجمۀ : مهدی افشار، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

12. موسی پور، نعمت اله و سید حمید رضا علوی (1385). نگارش علمی: راهنمای تدوین مقاله، پایان نامه، رساله و گزارش پژوهش کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.

13. Murray , R. (2002). Howw to Write a Thesis. Maidenhead, Open University Press.

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. Huff, A.S. (1999). Writing for Scholarly Publication. London: Sage.

2.Murray, R. (2007). Writing for Academic Journals. Maidenhead, Open University Press.

منبع: دانشیار

[ یکشنبه بیست و هفتم مهر 1393 ] [ 19:53 ] [ حسن شهبازی ]
........ مطالب قدیمی‌تر >>

.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

این وبلاگ برای استفاده دانشجویان آموزش و ارتقای سلامت طراحی شده است و امید است در این زمینه بتواند کمکی در راستای ارتقای سطح علمی دانشجویان کرده باشیم.
رتبه های کسب شده توسط نویسنده وبلاگ:
 کسب رتبه اول آزمون دکتری آموزش بهداشت وزارت علوم 1392
 دانشجوی نمونه کشوری در سال 1391
 دانشجوی نمونه دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد در سال 1391
 جوان برتر استان چهارمحال و بختیاری در اولین جشنواره جوان ایرانی در سال 1389
 پژوهشگر برتر شهرستان لردگان در سال 1391
 ورود به مقطع کارشناسی ارشد از طریق آیین نامه بدون کنکور استعداد درخشان 1388
 در حال عضو شدن در بنیاد ملی نخبگان جمهوری اسلامی ایران
شماره تماس: 09139776513
ایمیل: sh.hasan333@gmail.com
امکانات وب

فروش بک لینکطراحی سایتعکس